Юңгад өдр ирвәс хамг юмн үнтәрәд болв чигн җалв өөдлҗәхш гиҗ кен чигн ухалдг болх. Эн статьядан мадн бюджетн халхин көдләчин көлснә мөңгнь юунас тогтҗахнь тоолад һарһҗ үзий. Җалвин кемҗән цөөкн тогтаврас ирлцнә.

Бюджетн халхин көдләчин җалв көлснә мөңгнәс, компенсационн болн урмдуллһна мөңгнәс тогтна. Компенсацин мөңгн күнд көдлмш кедг эс игҗ күүнә эрүл-мендд хорлтан күргдг  таалта көдлмш күцәҗәдг улст өггднә. Тер мет дәкәд немр көдлмш кеҗәх улст тиим мөңгн өггднә. Байрин өдрмүдт болн сөөһәр көдлдг улс компенсацин мөңг авна. Ик күчн-чидлән һарһҗ болн көдлмшин өөдән аш үзүлҗ көдлсн улст урмдуллһна  мөңг өгнә. Талданар эн мөңгиг мөрә чигн гиҗ нерәднә. Көлснә мөңгнә туст шаң дааврта, организац мөрә өгнә, наадк мөңгинь көдлмшин таалас болн үзмҗәс ирлцнә.

Келхд, зәңгчин көлснә мөңгнә кемҗән 6944 арслң тогтаҗана. Сар болһн деернь немдг мөңгнь тоолхла, җалвнь 16561 арслң тогтана. Җалвас алв бәрснә хөөн көдләч 14408 арслң авна. Бюджетн организац болһн җалвин тооца кехләрн, батлгдсн көлснә мөңгиг зааҗ өгсн тогтаврла ирлцүлнә. Көлснә мөңгнә хамгин баһ кемҗәнәс (МРОТ) бичкнәр җалв өгч болшго. Мана таңһчд МРОТ 12130 арслң тогтаҗана.   

Кемр правительств батлгдсн көлснә мөңгнә туст әдл заавр өгдг бәәсн болхла, көдләчнрин көлснә мөңгнә кемҗән 60 процент тогтах бәәсмн, немр мөңгн – 40 процент. Болв зәңгчин көлснә мөңгн җалвин 44 процент тогтаҗана. 

Иим тогтаврмудас көлтә җалвнь юмнд күрчәхш. Зуг хотнд әрә күрнә. Нег сарин эргцд хот-хоолан авхин төләд 10800 арслң һарһгдхла, зәңгчд зуг 3608 арслңга үлдл мөңгн үлднә. Эн мөңгн коммунальн туслмҗин төлә күршго кевтә. 

Эн төрәр арһлач Байрта Коженбаева ухан-тоолврарн хувалцв. Темдглхд, 2012 җил күртл Байрта күч-көлснә государственн инспекторин үүл дааҗ йовсмн. Энүнә келсәр, региона һардвр көдләчнрин көлснә мөңгин кемҗәг батлна. Болв субъект олзта-орута болхла, тиигхлә көлснә мөңгнә кемҗәг икдүлҗ болҗана.  Промышленность көдлҗ, делгрҗәх регионмуд орута. Кемр субъект шаңһа демәр бәәдг болхла, көдләчнрин көлснә мөңгнә кемҗән тер кевәрн баһ болад, өөдлшгонь мөн.    

2020 җилд бюджетн халхин көдләчнрин җалв 40 процентд өөдлүлхәр зуралҗасмн. Зәңгчин җалв зуг тавхн процентд икдв. 2017 җилд таңһчин финансин министр Очир Шургучеев темдглсәр,  зәрм бюджетн халхин көдләчнрин җалв федеральн бюджетәс йилһгдсн мөңгәр өөдлнә.

Дәкәд болхла мадн эврәннь җалван бас өөдлҗ чадхвидн. Кемр икәр көдлхлә, һардачас җалв икдүлхиг некх кергтә. Тер мет немр көдлмш кехиг хәәҗ, мөңг икәр олҗ болхмн.