Хальмгин йиртмҗин көрңгиг әрвнәр болн тоолвртаһар олзллһна, таңһчд экологическ төрмүд хаһллһна тускар ЮФО-һар геологическ зәңгллһнә Территориальн саңгин Хальмг филиалын әңгин ахлач, таңһчин экологическ төсвсин Цутхлңгин һардачин дарук Руслан Меджидов келҗ өгв.

- Би таңһчд бәәдүв, эколог эрдмтәв, тегәд чигн Хальмгин йиртмҗин көрңгиг ухатаһар, тоолвртаһар олзллһна болн эргндк бәәдлиг харлһна төрмүдәр соньмснав. Таңһчин йирмтҗин көрңгин болн эргндк бәәдл харлһна министерств сүл җилмүдин эргцд көдлмшән шунмһадулҗахнь темдглҗ болхмн. Региона нәрн төрмүдлә ирлцүлҗ, үүлдврин һоллгч зөрүллтс йилһҗ авв. Энүнлә ирлцәтәһәр күсл тәвгдҗ, темдглсн зураһар йовудта көдлмш кегдҗәнә.

Таңһчин социальн-экономическ делгрлт минеральн көрң олзллһнла залһлдата. Хальмгт углеводород бәәдг һазриг нурһлҗдан давсн зун җилин 60-80-ч җилмүдт шинҗлҗ медҗ авсмн. Энүнә төлә таңһчд күчтә гидг материальн-техническ ул тогтаҗ батрулсмн. 90-ч җилмүдин эклцәр йиртмҗин зөөриг хәәлһнә көдлмш күцәхин төләд шаң мөңг йилһдгән уурв. Тер кемд һазрин өр шинҗллһнә көдлмш онц эзнә мөңгәр кегддг болв.

Эн җил һазрин өрин Хаптагайск әңгд углеводородн көрң болн һазр дорак ус хәәлһнә көдлмш эклв. Һучн җил давад түрүн болҗ иим зүсн көдлмш федеральн бюджетәс йилһҗ өгсн мөңгәр кегдҗәнә. Хәәлһнә көдлмшин урдаснь кесн ашнь му биш.

Йиртмҗин өвәрц объектс хадһллһна болн туризмиг делрүллһнә туст темдгтә көдлмш күцәгдҗәнә. «Һанц уласн» йирмтҗин бумблвин тускар нарт-делкәд зәңг тарв. «Европейск модн» гидг номинацд эн һурвдгч орм эзлв. Энтн йиртмҗин бумблвин өөр-шидрк һазриг ясрулсн сойлын болн туризмин министерствин болн ведомствсин, тер мет таңһчин әмтнә ач-тус болҗана.

Таңһчд һазр көдәрлһнә төрт оньг тусхагдҗана. Ямр нег көдлмш кехлә, сән урһц һардг һазрин давхр көрсиг эвддг йовдлмуд хара бишәр учрна. Эн чинвртә төрт оньган тусхах кергтә болна. Хаалһсин болн газин турвасин сурвлҗна өөр һазр көдәрҗәнә Тегәд чигн һазр ясруллһна көдлмш кегдх зөвтә.Эн төрмүдт ик оньг тусхагдҗана. «КТК-Р» ЗАО-н, «Лукойл-Нижневолжскнефть» ООО-н, «Каспий» хаалһсин залврин, «Газпром трансгаз Ставрополь» ООО-н элчнрлә эн төрәр күүндвр болсмн. Эн компаньст һазр көдәрлһиг ууруллһна туст көдлмш келһнә зура тогтах даалһвр өггдв.

Таңһчд хамгин чинвртә төр энтн усар тетклһнә төр мөн.Энүнлә әмтнә бәәдл-җирһл болн таңһчин социальн-экономическ делгрлт ирлцнә. Нег үлү эн җилин зунар хур-чиг орсн уга цагт селәнә эдл-ахун халхд йир күнд бәәдл тогтв. Уудг усар болн эдл-ахуд олзлгддг усар тетклһнә төр йир нәрн. Усар тетклһнә төриг хаһлхин төләд көдлмш кегдҗәнә. Эн кергиг күцәхин төлә олна хүүв тогтагдв. Әрәсән йиртмҗин көрңгин болн экологийин министерствла болн хам-хоша бәәдг регионмудла хамцу үүлдҗ, усна төриг хаһлхар шунҗана.

Таңһчд эргндк һазриг цеврүллһнә көдлмш күцәлһн сән авъяст тохрҗана. Әмтн субботникүд бүрдәҗ, амрлһна өдрмүдт бәәсн һазран ахулҗ, хог-богас цеврлҗ, модд тәрҗ, эргндк бәәдлиг сәәхрүлнә. Иигәд эдн йиртмҗ харлһна кергт зөвтә тәвцән орулҗана.

Гөрәсн – хальмг теегин кеермҗ. Сүл җилмүдин эргцд эн ховр аңгин тонь әрвҗго өчәнә. Эннь «Хар һазр» заповедникин көдләчнрин ач -тус мөн. Эдн таңһчин йиртмҗин көрңгин болн эргндк бәәдл харлһна министерствлә нөкцҗ үүлднә.

Эргндк бәәдлиг, аһариг бузрдалһна төрмүд әмтиг үүмүлнә. Талдан балһсдас дорхнь Элстд аһар цевр гиҗ келҗ болхмн. Аһар цевр аль бузрнь лавта медҗ авхин төләд аһариг шинҗлдг станц кергтә. Тиим станц хулдҗ авхин төләд федеральн дөң керглгдҗәнә.

Таңһчин йиртмҗин көрңгин болн эргндк бәәдл харлһна министерств олн зүсн халхин ведомствсла хамцҗ, нөкцҗ үүлдәд, тәвсн күслдән күрхнь маһд уга.